Η γνωριμία μας με τον «Ερωτόκριτο» του 2019 σε επιμέλεια της λογοτέχνη  Στέλλας Κανάκη.

400 χρόνια αγάπης, μέσα από ένα βιβλίο που περιέχει το 85% των 10.012 στίχων και στη θέση των υπολοίπων, δύσκολων την ερμηνεία τους.

Μια προσπάθεια που κράτησε επτά χρόνια, συγκεντρώνει σήμερα όχι μόνο καλές κριτικές αλλά και το ενδιαφέρον των νέων ανθρώπων να γνωρίσουν αυτό το αριστούργημα.

Αποκαλυπτική είναι η συνέντευξη της Γιατρού – Λογοτέχνη στο Profile Crete, για τη γνωριμία της, τη σχέση της με τον «Ερωτόκριτο» και κατ’ επέκταση την επιμέλεια του, στο νέο της βιβλίο.

 


1.Πώς κινήθηκε η ανάγκη να προχωρήσετε στην επιμέλεια ενός τέτοιου έργου. 

 Τον Ερωτόκριτο τον έχω αγαπήσει από παιδί, αφού τον τραγουδούσε η γιαγιά μου. Τον είχα διαβάσει από μικρή αρκετές φορές. Ο Ερωτόκριτος είναι ένα έργο πολυεπίπεδο, γεμάτο με πολλά μηνύματα, που δίκαια ο κόσμος τον αγάπησε και συνεχίζει να τον αγαπά.

Είχα συνειδητοποιήσει, όμως, ότι ελάχιστοι έχουν διαβάσει ολόκληρο το ποίημα, μια που –ακόμα και αυτοί που ξέρουν άριστα την κρητική διάλεκτο– πρέπει να καταβάλλουν μεγάλη προσπάθεια για να το διαβάσουν από την αρχή μέχρι το τέλος. Τις περισσότερες φορές έχουν διαβάσει μόνο κάποια αποσπάσματα. Το αποτέλεσμα ήταν ότι το ποίημα, σαν ολοκληρωμένο κείμενο, κινδύνευε να ξεχαστεί από τον κόσμο. Και να μείνουν για τον κόσμο, μόνο τα αποσπάσματα που τραγουδούν οι μουσικοί μας. Ας είναι καλά κι αυτοί, που συντηρούν την αγάπη του κόσμου για τον Ερωτόκριτο.

Οπότε, κάτι έπρεπε να γίνει για να έχει ο κόσμος στη διάθεσή του τον γνήσιο, αυθεντικό Ερωτόκριτο, αλλά με τρόπο που να είναι εύκολο να τον διαβάσει ολόκληρο.

 


2. Ο τελικός στόχος ποιος είναι ωστόσο; Ένας ευανάγνωστος Ερωτόκριτος, η γνωριμία του ενδεχόμενα και με τη νέα γενιά;

          Φτιάχνοντας έναν ευανάγνωστο, αυθεντικό Ερωτόκριτο, μπορούμε να πετύχουμε και τον δεύτερο στόχο. Να φέρουμε τη νέα γενιά (που είναι δεδομένο πως δεν γνωρίζει πια τόσο καλά την κρητική διάλεκτο, στην πλειοψηφία της) σε επαφή με τούτο το αθάνατο αριστούργημα, που αποτελεί θεμέλιο λίθο της Νεοελληνικής λογοτεχνίας, και που έχει επηρεάσει την κουλτούρα μας όσο ελάχιστα άλλα έργα.

 


3. Ποια ήταν τα βήματα που ακολουθήσατε και πόσος χρόνος απαιτήθηκε για την ολοκλήρωση του έργου σας;

           Η αλήθεια είναι πως προβληματίστηκα πολύ για τον τρόπο που θα μπορούσα να πετύχω αυτούς τους στόχους. Γιατί ο Ερωτόκριτος είναι δυο πράγματα: το νόημα της ιστορίας, και οι στίχοι. Και αν κρατήσουμε μόνο τους στίχους, πολλά από τα νοήματα της ιστορίας δεν θα αποκαλυφθούν ποτέ στους πιο πολλούς. Από την άλλη, αν κρατήσουμε μόνο την ερμηνεία, και φτιάξουμε μία ‘μετάφραση’ στα νέα ελληνικά, τότε, τι θα είναι αυτό το πράγμα; Ο Ερωτόκριτος χωρίς τους στίχους;! Οι στίχοι του Ερωτόκριτου είναι ιεροί, και έπρεπε να μείνουν αναλλοίωτοι. Η γλώσσα και η στιχουργία του Κορνάρου.

           Επίσης, αν έβαζα από τη μια τούς στίχους, κι από την άλλη την ερμηνεία, σε αντιπαραβολή, πάλι το αποτέλεσμα δεν θα ήταν ικανοποιητικό. Γιατί υπήρχε ο κίνδυνος ο αναγνώστης να παρασυρθεί και να διαβάσει μόνο την ερμηνεία, προσπερνώντας τους στίχους. Κι ύστερα, δεν χρειάζονται ερμηνεία όλοι οι στίχοι. Ερμηνεία χρειάζονται μόνο τα πιο δύσκολα σημεία.

           Γι’ αυτό προβληματίστηκα καιρό για το τι θα έπρεπε να κάνω. Έκανα πλήθος δοκιμές κι άπειρες διορθώσεις.

           Και τελικά κατέληξα σε αυτή τη λύση: κρατάμε και τους στίχους (τους περισσότερους) και το νόημα. Και έχουμε ένα κείμενο, το οποίο διαβάζεται συνεχόμενα, σαν κάθε άλλο μυθιστόρημα, και όπου εναλλάσσονται οι στίχοι, με ερμηνεία στα πιο δύσκολα σημεία.

           Αυτό το ερμηνευτικό πεζό μπαίνει σαν γέφυρες ανάμεσα σε ομάδες στίχων. Ταυτόχρονα, στο πλάι του κειμένου υπάρχει μια γραμμή, για να διευκολύνει την ανάγνωση. Τέθηκε εκεί μετά από πολλή σκέψη, προσαρμόζοντας στην περίπτωση, τη μέθοδο της Αριάδνης, με το μίτο.

           Η μέθοδος αυτή δεν είχε εφαρμοστεί –απ’ ό,τι ξέρω– κάπου αλλού. Όλα αυτά μπορεί να ακούγονται πολύπλοκα, όμως στην πράξη είναι πολύ λειτουργικά. Εξάλλου το ζητούμενο ήταν η ευκολία.

           Η εργασία ήταν μεγάλη. Πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο είχα υπολογίσει. Επταετής. Γιατί χρειάστηκε να χτενιστεί η κάθε λέξη αρκετές φορές. Αν πω χίλιες φορές, θα ακουστεί υπερβολικό, ενώ δεν είναι. Στο τέλος έπαψα να κάνω αλλαγές, αλλιώς θα έπρεπε να το διορθώνω αιωνίως.

 

 

  1. Υπήρξαν σημεία που σας δυσκόλεψαν;

Πολλά δύσκολα σημεία έχουν αποτελέσει θέμα συζήτησης ανάμεσα στους ειδικούς και έχουν εκφραστεί πολλές απόψεις για την ερμηνεία τους. Αυτό που έκανα ήταν να σημειώσω αυτές τις γνώμες στο γλωσσάρι, έτσι ώστε, όποιος θελήσει να εμβαθύνει περισσότερο, να μπορεί να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα. Το γλωσσάρι είναι αναλυτικότατο.

Να πούμε εδώ ότι ο Ερωτόκριτος είναι γραμμένος στην κρητική διάλεκτο της εποχής του (1600), και από τότε έχουν γίνει αλλαγές στη γλώσσα. Όμως εξυπακούεται ότι η τωρινή κρητική διάλεκτος αποτελεί πολύτιμο εργαλείο ερμηνείας του έργου. Έτσι, χρειάστηκε να μελετήσω χρόνια την κρητική διάλεκτο (με τη βοήθεια της οικογένειάς μου), για να μπορέσω να αναφέρω την ερμηνεία σε λέξεις και σε φράσεις (συχνά με παραδείγματα).

Ταυτόχρονα, η οικογένειά μου με βοήθησε ουσιαστικότατα παρέχοντάς μου (μια ζωή) γνώσεις λαογραφίας. Να σημειώσουμε ότι, από το 1600 μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες, δεν υπήρχαν ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο ζωής του κόσμου στην Κρήτη, ούτε στον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς. Έτσι, η μελέτη αυτού του προ-βιομηχανικού τρόπου ζωής και του ήθους των πιο παλιών ανθρώπων είναι επίσης πολύ σημαντική για να κατανοήσουμε τον Ερωτόκριτο σε βάθος, αφού, σε πολλά σημεία, πολλά πράγματα δε λέγονται αλλά υπονοούνται.

Τέλος, υπάρχουν και διάφορα άλλα σημεία, όπου χρειάστηκαν οι γνώμες ειδικών.

Όπως θα δει ο αναγνώστης, όλες αυτές οι γνώμες αναφέρονται, και η κάθε ερμηνεία είναι τεκμηριωμένη.    

 

 

  1. Αλήθεια σήμερα τι σας λένε εκείνοι που διαβάζουν τον Ερωτόκριτο με τη δική σας πινελιά;

Είμαι πολύ χαρούμενη, γιατί έχω ακούσει πολύ καλά λόγια. Όσο καιρό το δούλευα, διάβαζαν βέβαια αποσπάσματα ο άντρας μου και τα παιδιά μου, και οπωσδήποτε βοήθησαν πολύ, αφού ήταν αφορμή να κάνω αρκετές προσαρμογές. Όμως, είχα μεγάλη αγωνία να δω ποια θα ήταν τελικά η απήχηση στον κόσμο.

Και μάλιστα σε διαφορετικές κατηγορίες αναγνωστών.

Είναι υπέροχο που παίρνω καλές γνώμες, τόσο από ανθρώπους που ξέρουν την κρητική διάλεκτο όσο και από ανθρώπους που δεν την ήξεραν. Λέω «δεν την ήξεραν», μια που, αφότου διάβασαν το βιβλίο, την καταλάβαιναν πια πολύ καλά. Αυτή είναι και μια δεύτερη χρήση του βιβλίου: αποτελεί μια μέθοδο εκμάθησης της κρητικής διαλέκτου.

Τα σχόλια είναι άριστα και από τη νέα γενιά. Όσα παιδιά μού έχουν πει ότι το διάβασαν, ενθουσιάστηκαν.

Ακόμα κι άνθρωποι που είχαν ξαναδιαβάσει τον «Ερωτόκριτο», μου λένε ότι τώρα μπόρεσαν να καταλάβουν κάποιες λεπτομέρειες. 

 

 

  1. Εσείς θέλετε να προτείνετε κάτι σε μας τους αναγνώστες για τον τρόπο που πρέπει να μελετήσουμε το βιβλίο;

Ο αναγνώστης φτάνει να πάρει το βιβλίο και να αρχίσει να το διαβάζει με τη σειρά, έτσι που κάνει με οποιοδήποτε βιβλίο. Όλη η δομή είναι πολύ απλή και, στη στιγμή, θα μπει στον κόσμο του «Ερωτόκριτου». Παντού υπάρχουν γλωσσικές και λαογραφικές επεξηγήσεις, και δεν θα μείνει σκοτεινή ούτε μια λέξη. Και θα απολαύσει ταυτόχρονα τους γνήσιους στίχους και όλο το νόημα της ιστορίας. Θα ανακαλύψει τους λόγους που αυτό το αριστούργημα υπήρξε τόσο καθοριστικό για τη λογοτεχνία, και για την τέχνη γενικότερα.

Και όσο για τους Κρητικούς, εδώ θα ξαναβρούν ένα κρυφό κομμάτι του εαυτού τους, αφού ο «Ερωτόκριτος» είναι η καρδιά της Κρήτης.

 


7. Γενικότερα το βιβλίο περνάει η δική του κρίση αν και το χαρτί ,η μυρωδιά του μας γοητεύουν. Πιστεύεται ότι μπορούν να αλλάξουν τα δεδομένα; και γιατί, όποια είναι η απάντηση σας.

Εξυπακούεται πως είμαι λάτρης του βιβλίου. Με ένα καλό βιβλίο μπορεί κανείς να ταξιδέψει σε άλλα μέρη, σε άλλες εποχές, σε διαφορετικές συνθήκες, και να δει τον κόσμο από άλλες οπτικές γωνίες. Το βιβλίο δίνει τροφή στη σκέψη μας. Ένας πολιτισμός που θέλει να εξελίσσεται, θα έχει το βιβλίο σε περίοπτη θέση. Είμαι αισιόδοξη σε ό,τι αφορά το μέλλον του βιβλίου. Νομίζω πως μονάχα  αν υποστραφεί ο πολιτισμός της ανθρωπότητας, θα υποστραφεί και η λογοτεχνία –και οι άλλες τέχνες.

 

Τον αγάπησα από παιδί γιατί τον τραγουδούσε η γιαγιά μου.


Η Στέλλα Κανάκη είναι παιδίατρος παντρεμένη με τέσσερα παιδιά, συγγραφέας παιδικών βιβλίων για τα οποία έχει βραβευτεί από τη Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά [2005 διηγήματα], την Ένωση Ελλήνων Λογοτεχνών [2006, ποίηση], την UNESCO Κεφαλληνίας [2012, ποίηση], τον Δήμο Ηρακλείου [έπαινος, διήγημα], τον Δήμου Αγ. Νικολάου [2005, θεατρικό] και τον Δήμο Φαιστού [2016]. Είναι μέλος της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς και του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου.

 

 

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΡΙΑ ΔΟΥΚΑ